कृतिका अधिकारी/काठमाडौं, ३० नोभेम्बर

कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence–AI) प्रविधिको तीव्र विकाससँगै यसको दुरुपयोगका घटनाहरू पनि बढ्दै गएका छन्। सहजता, गति र प्रभावकारिताका कारण लोकप्रिय बनेको AI अहिले गलत उद्देश्यका लागि प्रयोग हुन थालेपछि समाजमा नयाँ चुनौती थपिएको छ।

पछिल्लो समय फेक न्यूज, डीपफेक भिडियो, नक्कली तस्बिर, आवाज नक्कल (voice cloning) तथा गलत सूचना फैलाउन AI प्रयोग भइरहेको पाइएको छ। यसले व्यक्तिको प्रतिष्ठामा गहिरो असर पार्नुका साथै सामाजिक सद्भाव र लोकतान्त्रिक प्रक्रियामाथि समेत खतरा उत्पन्न गरिरहेको विज्ञहरू बताउँछन्।

काठमाडौंका सूचना प्रविधि विश्लेषक ३८ वर्षीय सन्तोष न्यौपाने भन्छन्,

“AI ले काम सजिलो बनाएको छ, तर गलत हातमा परेपछि यसले समाजमा भ्रम, डर र अविश्वास फैलाउने माध्यम बनेको छ।”

विशेषगरी सामाजिक सञ्जालमा AI प्रयोग गरेर बनाइएका भ्रामक सामग्रीले सर्वसाधारणलाई भ्रममा पार्ने, राजनीतिक प्रचार–प्रसारलाई प्रभावित पार्ने र साइबर अपराध बढाउने जोखिम देखिएको छ। कतिपय अवस्थामा नक्कली भिडियो तथा तस्बिरका कारण निर्दोष व्यक्तिहरू कानुनी र सामाजिक समस्यामा फसेका उदाहरणहरू पनि बढिरहेका छन्।

डिजिटल अधिकारका क्षेत्रमा काम गर्दै आएकी २७ वर्षीया रचना श्रेष्ठका अनुसार,

“हामीले देख्ने, सुन्ने र पढ्ने सबै कुरा सत्य हो भन्ने मानसिकता नै अहिले सबैभन्दा ठूलो समस्या बनेको छ।”

प्रविधि विज्ञहरूका अनुसार AI को दुरुपयोग रोक्न स्पष्ट कानुनी व्यवस्था, डिजिटल साक्षरता र प्रविधिमै आधारित नियन्त्रण प्रणाली आवश्यक छ। हाल नेपालजस्ता विकासोन्मुख मुलुकमा AI सम्बन्धी नीति र नियमन कमजोर हुँदा यसको नकारात्मक प्रयोग नियन्त्रण गर्न चुनौती भइरहेको छ।

सरकारले AI प्रविधिलाई सकारात्मक र उत्पादनशील क्षेत्रमा प्रयोग गर्न प्रोत्साहन गर्नुका साथै दुरुपयोग रोक्न कडा नीति ल्याउनुपर्ने माग उठ्न थालेको छ। साथै, सर्वसाधारणले पनि डिजिटल सामग्रीको सत्यता जाँच नगरी विश्वास नगर्न विज्ञहरूले आग्रह गरेका छन्।

AI भविष्यको शक्तिशाली प्रविधि भए पनि यसको सही प्रयोग र दुरुपयोगबीचको सीमारेखा स्पष्ट नगरे समाजका लागि अवसरभन्दा खतरा बढी बन्न सक्ने चेतावनी दिइएको छ।